Jak odpowietrzyć hamulce w motocyklu?

Miękka, „gumowa” klamka hamulca, wydłużony skok pedału albo hamulec, który odzyskuje skuteczność dopiero po kilkukrotnym naciśnięciu, zwykle oznaczają jedno: w układzie hydraulicznym znajduje się powietrze. Tego objawu nie należy przeczekiwać. Pęcherzyk gazu daje się sprężać, płyn hamulcowy praktycznie nie, dlatego część ruchu klamki zamiast dociskać klocki do tarczy ściska powietrze w przewodzie.

Odpowietrzanie nie jest szczególnie skomplikowane, ale nie wybacza pośpiechu. Najpoważniejszy błąd to opróżnienie zbiorniczka podczas pracy. Wtedy powietrze trafia do pompy, a w motocyklu z ABS może również dostać się głębiej do modulatora. Prosta czynność zamienia się w długą walkę albo wizytę w serwisie.

Kiedy odpowietrzanie jest potrzebne i czego użyć

Układ trzeba odpowietrzyć zawsze po odkręceniu przewodu hamulcowego, wymianie pompy, zacisku, uszczelnień lub przewodów. Tę samą procedurę wykonuje się po spadku poziomu płynu tak nisko, że pompa zassała powietrze. Instrukcje serwisowe motocykli z ABS wymieniają również nieprawidłową pracę hamulca i demontaż elementów hydraulicznych jako bezpośrednie wskazania do odpowietrzania.

Nie należy natomiast traktować odpowietrzania jako lekarstwa na każdy słaby hamulec. Twarda klamka przy małej sile hamowania częściej wskazuje na zatłuszczone klocki, zeszklone okładziny, zużytą tarczę albo zapieczone tłoczki. Klamka miękka i sprężysta sugeruje powietrze; klamka powoli opadająca pod stałym naciskiem może oznaczać nieszczelność lub uszkodzone uszczelnienie pompy.

Do pracy potrzebne są:

• właściwy płyn hamulcowy z nowego, fabrycznie zamkniętego opakowania;
• klucz oczkowy pasujący do odpowietrznika, najczęściej 8, 9 albo 10 mm;
• przezroczysty przewód o średnicy wewnętrznej zwykle 4–6 mm;
• czysty pojemnik na zużyty płyn;
• ręczniki papierowe, folia ochronna i rękawice nitrylowe;
• śrubokręt lub klucz do pokrywy zbiorniczka;
• opcjonalnie strzykawka, zaworek jednokierunkowy albo ręczna pompka podciśnieniowa.

W większości motocykli drogowych stosowany jest DOT 4, ale właściwą klasę trzeba odczytać z pokrywy zbiorniczka lub instrukcji konkretnego modelu. Nie należy dobierać płynu „na oko”. Płyny DOT 3, DOT 4 i DOT 5.1 są oparte na glikolu, natomiast silikonowy DOT 5 stanowi inną grupę i nie wolno go wlewać do układu przeznaczonego na DOT 4. Brembo wskazuje DOT 4 Low Viscosity jako rozwiązanie odpowiednie do nowoczesnych układów sterowanych elektronicznie, a Motul zaleca płyn DOT 4 LV szczególnie do pojazdów wyposażonych w ABS.

Do typowego motocykla wystarcza butelka 500 ml. Na samo odpowietrzenie jednego obwodu często zużywa się mniej niż 100 ml, ale przy pełnej wymianie płynu, układzie z dwoma przednimi zaciskami lub uporczywym zapowietrzeniu zapas szybko znika. W Polsce zwykły DOT 4 w opakowaniu 500 ml kosztuje orientacyjnie 10–35 zł, markowe płyny o podwyższonej temperaturze wrzenia około 50–100 zł, a produkty torowe nawet więcej.

Nie ma sensu kupować płynu wyczynowego do spokojnie użytkowanego motocykla turystycznego, jeżeli producent wymaga zwykłego DOT 4. Płyny racingowe bywają droższe i często wymagają częstszej wymiany. Większy pożytek da świeży płyn o prawidłowej specyfikacji niż droga butelka otwarta rok wcześniej. Brembo w zastosowaniach sportowych wyraźnie zaleca korzystanie wyłącznie z nowego, zamkniętego opakowania.

Odpowietrzanie hamulca krok po kroku

Motocykl musi stać stabilnie i możliwie pionowo. Kierownicę ustaw tak, aby zbiorniczek przedniego hamulca znajdował się poziomo. W przeciwnym razie łatwo przepełnić go z jednej strony albo odsłonić otwór zasilający pompę.

Najpierw zabezpiecz motocykl. Płyn hamulcowy szybko uszkadza lakier, matowi tworzywa i zostawia ślady na elementach malowanych proszkowo. Zbiornik paliwa, owiewki i błotnik przykryj folią oraz chłonnym ręcznikiem. Rozlany płyn natychmiast zbierz, a powierzchnię obficie umyj wodą. Nie przecieraj go długo suchą szmatką, bo tylko rozciągniesz agresywną ciecz po lakierze.

Procedura dla klasycznego układu wygląda następująco:

1. Oczyść pokrywę zbiorniczka.
   Brud znajdujący się wokół śrub nie może wpaść do środka. Dopiero po oczyszczeniu zdejmij pokrywę, membranę i ewentualną plastikową wkładkę.
2. Uzupełnij płyn.
   Poziom ustaw blisko oznaczenia MAX, ale nie pod samą krawędź. Używaj wyłącznie świeżego płynu o specyfikacji podanej przez producenta.
3. Załóż klucz i przewód na odpowietrznik.
   Najpierw nasuń klucz oczkowy, potem przezroczysty wężyk. Drugi koniec włóż do pojemnika. Niewielka ilość płynu na dnie ograniczy zasysanie powietrza przez przewód, choć nie zastępuje prawidłowego zamykania odpowietrznika.
4. Zbuduj ciśnienie.
   Powoli naciśnij klamkę trzy–cztery razy, a następnie przytrzymaj ją wciśniętą. Nie pompuj gwałtownie. Szybkie ruchy rozbijają większe pęcherze na drobne i potrafią spienić płyn.
5. Otwórz odpowietrznik.
   Odkręć go zwykle o około 1/4 obrotu. Klamka zacznie opadać, a płyn popłynie przez przewód. Nie odkręcaj odpowietrznika o kilka obrotów — powietrze może wtedy dostawać się przy gwincie, co wygląda jak ciągłe zapowietrzenie.
6. Zamknij odpowietrznik przed puszczeniem klamki.
   To najważniejsza zasada całej operacji. Kolejność brzmi: naciskasz klamkę, otwierasz odpowietrznik, zamykasz odpowietrznik, dopiero potem puszczasz klamkę. Zwolnienie klamki przy otwartym zaworku może zassać powietrze z powrotem.
7. Kontroluj poziom w zbiorniczku.
   Po dwóch–trzech cyklach dolej płynu. Nie czekaj, aż zobaczysz dno. Otwór zasilający pompę musi pozostawać zanurzony przez cały czas.
8. Powtarzaj do zaniku pęcherzy.
   Płyn w przewodzie powinien płynąć równym strumieniem, bez bąbli. Jednocześnie klamka powinna stawać się wyraźnie twardsza. Zwykle potrzeba od kilku do kilkunastu cykli.
9. Dokręć odpowietrznik zgodnie z instrukcją serwisową.
   Nie podawaj sobie momentu „z internetu” dla podobnego zacisku. Odpowietrzniki są małe, puste w środku i łatwo je urwać. Typowe wartości spotykane w motocyklach mieszczą się mniej więcej w przedziale 5–10 Nm, ale wiążąca jest wartość dla konkretnego modelu i zacisku.
10. Ustaw końcowy poziom płynu.
    Powinien znajdować się między MIN a MAX przy właściwym położeniu motocykla i kierownicy. Za wysoki poziom także jest błędem: po rozgrzaniu ciecz potrzebuje miejsca na rozszerzenie, a przy późniejszym cofaniu tłoczków może wylać się ze zbiorniczka.
11. Załóż membranę i pokrywę.
    Membrana nie może być podwinięta ani zalana brudem. Śruby pokrywy dokręć z wyczuciem. W miękkim aluminium łatwo uszkodzić gwint, a wkręty krzyżakowe szybko wyrabiają się przy użyciu źle dobranej końcówki.
12. Umyj zacisk i przeprowadź próbę.
    Odpowietrznik oraz jego okolice dokładnie oczyść. Kilkukrotnie naciśnij klamkę, przytrzymaj ją przez 20–30 sekund i sprawdź, czy nie opada. Skontroluj przewody, połączenia, pompę i odpowietrznik pod kątem wilgoci.

Przy dwóch przednich zaciskach kolejność pracy określa instrukcja serwisowa. Często zaczyna się od zacisku położonego dalej od pompy, lecz nie jest to zasada uniwersalna. W układach dzielonych, radialnych pompach z dodatkowym odpowietrznikiem albo systemach kombinowanych kolejność może być inna. Przykładowo dokumentacja serwisowa Yamahy MT-07 z ABS przewiduje najpierw odpowietrzanie przednich zacisków, a następnie zacisku tylnego.

ABS, uporczywe powietrze i błędy, które psują całą pracę

Obecność ABS nie oznacza automatycznie, że zwykła wymiana płynu wymaga komputera diagnostycznego. Jeżeli zbiorniczek nie został opróżniony, przewody nie były rozłączane, a powietrze nie dostało się do modulatora, w wielu motocyklach wystarcza standardowe odpowietrzanie zacisków.

Sytuacja zmienia się po rozebraniu układu, wymianie pompy ABS, całkowitym opróżnieniu przewodów albo zassaniu dużej ilości powietrza. Niektóre motocykle wymagają wtedy uruchomienia pompy i zaworów ABS za pomocą testera diagnostycznego, firmowej procedury serwisowej lub określonej sekwencji czynności. Dokumentacja konkretnego modelu ma tu pierwszeństwo. Próba odpowietrzania „aż w końcu puści” może zużyć pół litra płynu i nadal pozostawić miękką klamkę.

Jeżeli po kilku prawidłowych cyklach hamulec nadal jest gąbczasty, sprawdź kolejno:

• czy przewód nie tworzy wysokiej pętli, w której uwięziony jest pęcherz;
• czy zacisk zamontowano tak, aby odpowietrznik znajdował się w najwyższym punkcie komory;
• czy przewód na odpowietrzniku jest szczelny;
• czy gwint odpowietrznika nie zasysa powietrza podczas pracy podciśnieniowej;
• czy pompa ma własny odpowietrznik;
• czy tłoczki zacisku nie są nadmiernie cofnięte;
• czy gumowe przewody nie pęcznieją pod ciśnieniem;
• czy pompa nie przepuszcza płynu przez zużyte uszczelnienie.

Częstym problemem jest zacisk założony po niewłaściwej stronie albo odwrócony podczas przeróbki układu. Gdy odpowietrznik znajduje się niżej niż górna część komory tłoczków, powietrza nie da się skutecznie wypchnąć. Trzeba wtedy zdemontować zacisk, włożyć między klocki odpowiedni dystans, ustawić odpowietrznik najwyżej i dopiero przeprowadzić procedurę. Zacisk musi być przez cały czas zabezpieczony przed wysunięciem tłoczków.

Przy szczególnie opornych układach pomagają trzy metody:

• delikatne opukiwanie zacisku i przewodu plastikową rękojeścią, aby oderwać pęcherzyki od ścianek;
• pozostawienie klamki lekko zaciśniętej na kilka godzin, co czasem pozwala drobnym bąblom przemieścić się do zbiorniczka;
• odpowietrzanie od dołu strzykawką, czyli wtłaczanie płynu przez odpowietrznik w stronę pompy.

Ostatnia metoda działa dobrze, bo powietrze naturalnie wędruje ku górze, ale wymaga idealnej czystości. Brudna strzykawka albo przewód używany wcześniej do oleju może zanieczyścić cały układ. Trzeba też regularnie odbierać nadmiar ze zbiorniczka, żeby płyn nie wylał się na motocykl.

Pompka podciśnieniowa przyspiesza pełną wymianę płynu i kosztuje zwykle około 70–200 zł, lecz ma irytującą wadę: często zasysa powietrze przez gwint odpowietrznika. W przezroczystym przewodzie widać wtedy niekończące się bąble, mimo że wnętrze zacisku jest już odpowietrzone. Ręczna metoda jest wolniejsza, ale pozwala lepiej ocenić zmianę twardości klamki.

Po zakończeniu pracy nie ruszaj od razu na szybką jazdę. Najpierw wykonaj próbę statyczną, następnie przejedź kilka metrów z prędkością spacerową i zatrzymaj motocykl samym serwisowanym hamulcem. Potem stopniowo zwiększaj prędkość. Jeżeli punkt zadziałania klamki zmienia się między kolejnymi hamowaniami, klamka dochodzi do manetki albo pojawia się wyciek, motocykl nie nadaje się do dalszej jazdy.

FAQ

Czy można odpowietrzać hamulec przy włączonym zapłonie?
W zwykłym układzie nie jest to potrzebne. Zapłon włącza się tylko wtedy, gdy instrukcja konkretnego motocykla wymaga uruchomienia procedury ABS lub testera diagnostycznego.

Czy DOT 4 można mieszać z DOT 5.1?
Chemicznie płyny glikolowe DOT 3, DOT 4 i DOT 5.1 są zasadniczo kompatybilne, ale należy stosować klasę wymaganą przez producenta. Nie wolno mieszać ich z silikonowym DOT 5.

Jak często wymieniać płyn hamulcowy?
Najczęściej co dwa lata, chyba że producent motocykla podaje krótszy okres. Przy jeździe torowej, częstym przegrzewaniu hamulców lub ciemnym, zanieczyszczonym płynie wymiana powinna nastąpić wcześniej.

Czy ciemny płyn zawsze oznacza zapowietrzenie?
Nie. Ciemny kolor wskazuje przede wszystkim na zużycie, wilgoć lub zanieczyszczenie. Powietrze rozpoznaje się po miękkiej, sprężystej pracy klamki albo pedału.

Dlaczego po odpowietrzeniu klamka nadal jest miękka?
Najczęstsze przyczyny to pęcherz pozostawiony przy pompie, odpowietrznik położony poniżej najwyższego punktu zacisku, powietrze w module ABS, pęczniejący przewód albo zużyte uszczelnienie pompy.

Czy można ponownie użyć spuszczonego płynu?
Nie. Zużyty płyn jest zanieczyszczony i chłonie wilgoć z powietrza. Należy oddać go do punktu zbiórki odpadów niebezpiecznych lub PSZOK-u, a nie wylewać do kanalizacji.

Ile kosztuje odpowietrzenie hamulców w serwisie?
Proste odpowietrzenie jednego obwodu zwykle kosztuje około 80–150 zł plus płyn. Pełna wymiana w motocyklu z dwoma zaciskami, układem kombinowanym albo procedurą aktywacji ABS może kosztować około 150–350 zł.

Kiedy przerwać pracę i oddać motocykl do serwisu?
Gdy zbiorniczek został całkowicie opróżniony w motocyklu z ABS, klamka opada mimo braku widocznego wycieku, odpowietrznik jest zapieczony, zerwany lub urwany, a także wtedy, gdy procedura producenta wymaga testera diagnostycznego. Najpierw trzeba usunąć przyczynę miękkiej klamki — dalsze pompowanie płynu nie naprawi uszkodzonej pompy ani nieszczelnego przewodu.